O stowarzyszeniu
Stowarzyszenie im. Andrzeja Szwalbego „Dziedzictwo” zostało powołane w 2013 roku jako inicjatywa środowisk kulturalnych i naukowych Bydgoszczy, pragnących zachować oraz twórczo rozwijać dorobek Andrzeja Szwalbego – wieloletniego dyrektora Filharmonii Pomorskiej, organizatora życia muzycznego, mecenasa kultury i jednej z najważniejszych postaci w historii powojennej kultury miasta.
Założycielskie spotkanie odbyło się w Gabinecie Andrzeja Szwalbego w Pałacu Starym w Ostromecku. W obecności wielu przedstawicieli środowisk kulturalnych i akademickich, Henryk Martenka i Marek Chamot podjęli prace organizacyjne prowadzące do utworzenia Stowarzyszenia im. Andrzeja Szwalbego „Dziedzictwo”. Pierwszym prezesem został Henryk Martenka. Od 2023 prezesurę przejął Marek Chamot, a od 2026 roku prezesem jest Paweł Pawłowicz.
Od początku swojej działalności stowarzyszenie przyjęło za cel nie tylko upamiętnienie patrona, lecz przede wszystkim pogłębioną refleksję nad jego myślą, metodą działania i wpływem na kształt instytucjonalny oraz duchowy Bydgoszczy.
Pierwsze lata działalności skoncentrowane były na budowaniu zaplecza intelektualnego i dokumentacyjnego. Stowarzyszenie zainicjowało cykl ogólnopolskich konferencji naukowych pod wspólnym tytułem „Andrzej Szwalbe i jego dziedzictwo”. Spotkania te, organizowane w przestrzeniach reprezentacyjnych miasta – m.in. w bydgoskim ratuszu oraz w Bibliotece Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego – gromadziły badaczy historii kultury, muzykologów, historyków, publicystów oraz świadków epoki. Referaty i dyskusje dotyczyły zarówno działalności organizacyjnej Szwalbego, jego koncepcji mecenatu i wizji kultury jako narzędzia budowania tożsamości regionalnej, jak i szerszego kontekstu społeczno-politycznego, w którym działał. Owocem tych spotkań stały się kolejne tomy studiów pod wspólnym tytułem „Andrzej Szwalbe i jego dziedzictwo”, które utrwaliły dorobek konferencyjny i wprowadziły refleksję nad postacią patrona do obiegu naukowego.
Równolegle stowarzyszenie rozwijało się działalność o charakterze popularyzatorskim i środowiskowym. Organizowano spotkania wspomnieniowe, kolokwia oraz rozmowy z osobami współpracującymi z Andrzejem Szwalbem. Szczególne miejsce w tej aktywności zajmowały wydarzenia odbywające się w Ostromecku. Stowarzyszenie uczestniczyło w działaniach promujących kolekcję zabytkowych fortepianów im. Andrzeja Szwalbego w Ostromecku oraz historię instrumentów, wspierając prezentację oferty muzealnej i edukacyjnej z nią związanej. W ramach Kolokwiów Ostromeckich prowadzono rozmowy o kulturze, muzyce i historii miasta, a także spotkania poświęcone konkretnym wątkom działalności Szwalbego. Przykładem była rozmowa z Januszem Zemke, poświęcona osobistym wspomnieniom i relacjom z patronem, czy wydarzenia przypominające rolę zespołów artystycznych związanych z Filharmonią Pomorską. Spotkania te miały charakter nie tylko dokumentacyjny, ale również integracyjny – tworzyły przestrzeń dialogu między pokoleniami i środowiskami. W sposób naturalny łączyły się z obecnością muzyki wykonywanej na żywo, prezentacją artystów oraz budowaniem publiczności zainteresowanej repertuarem historycznym i kameralnym. Inicjatorem działań popularyzujących dziedzictwo Ostromecka jest długoletni działacz i obecny wiceprezes stowarzyszenia Andrzej Gawroński, Kurator Zespołu Pałacowo-Parkowy w Ostromecku.
W kolejnych latach działalność stowarzyszenia rozszerzyła się o formułę debat publicznych. Jednym z istotnych wydarzeń była debata oksfordzka poświęcona pytaniu o kreatywność Bydgoszczy jako miasta, wpisana w szerszy kontekst refleksji nad dziedzictwem Szwalbego i współczesną kondycją kultury lokalnej. Tego typu inicjatywy pokazywały, że stowarzyszenie nie ogranicza się do archiwizacji przeszłości, lecz traktuje dorobek patrona jako punkt wyjścia do rozmowy o teraźniejszości i przyszłości miasta.
Istotnym wymiarem działalności była współpraca z instytucjami kultury i edukacji. Stowarzyszenie uczestniczyło w wykładach otwartych, spotkaniach bibliotecznych oraz wydarzeniach rocznicowych organizowanych przez miejskie instytucje. W roku 2023, ogłoszonym w Bydgoszczy Rokiem Andrzeja Szwalbego w związku ze stuleciem jego urodzin, stowarzyszenie aktywnie włączyło się w program obchodów. Wydarzenia te miały charakter edukacyjny i popularyzatorski – obejmowały wykłady, prezentacje multimedialne oraz działania skierowane do młodzieży szkolnej i środowisk akademickich. Rok jubileuszowy stał się momentem intensyfikacji działań i potwierdzeniem trwałej obecności postaci patrona w świadomości mieszkańców miasta. Rok Andrzeja Szwalbego podsumowywał w Filharmonii Pomorskiej Marek Chamot. Stowarzyszenie otrzymało „Medal Prezydenta Bydgoszczy”. Kilku członków stowarzyszenia otrzymało „Medal Andrzeja Szwalbego”.
Od 2024 za sprawą prezesa Marka Chamota stowarzyszenie stało się inicjatorem projektu „Szlak Kulturowy Trzech Pałaców”, którego celem jest budowanie współpracy pomiędzy samorządami i instytucjami wokół dziedzictwa zespołów pałacowo-parkowych regionu. W ramach tej inicjatywy organizowane są seminaria i spotkania popularnonaukowe w Ostromecku, Lubostroniu i Nawrze, podczas których omawiane są zagadnienia związane z ochroną dziedzictwa, turystyką kulturową oraz promocją historycznych rezydencji. 23 października 2025 r. podczas II seminarium popularnonaukowego „Dziedzictwo pałaców i dworów Krajny i Pałuk” w Lubostroniu, samorządy gmin Dąbrowa, Łabiszyn i Sicienko podpisały formalne porozumienia o współpracy partnerskiej na rzecz rozwoju i promocji szlaku kulturowego. Podpisanie porozumień partnerskich przez kolejne gminy świadczy o realnym wpływie stowarzyszenia na budowanie sieci współpracy w skali ponadlokalnej.
Z inicjatywy Marka Chamota 12 czerwca 2026 w Collegium Maximum UMK odbyła się konferencja pt.: „Andrzej Szwalbe i dziedzictwo jego inicjatyw na ziemi Chełmińskiej”. Konferencja ukazała wielowymiarowy dorobek Szwalbego – od jego działalności kulturalnej i regionalnej, po wpływ na kształtowanie tożsamości Kujaw i Pomorza – łącząc refleksję naukową
z muzycznym wymiarem jego pasji.
Od 2013 roku Stowarzyszenie im. Andrzeja Szwalbego „Dziedzictwo” ukształtowało się jako środowisko łączące refleksję naukową, pamięć historyczną oraz aktywność społeczną. Organizując konferencje, wydając publikacje, prowadząc debaty, inicjując projekty regionalne i uczestnicząc w życiu publicznym miasta, stowarzyszenie konsekwentnie realizuje swoją misję – zachowania i twórczej reinterpretacji dziedzictwa Andrzeja Szwalbego jako elementu tożsamości Bydgoszczy i regionu.
W wymiarze organizacyjnym stowarzyszenie działa zgodnie z zasadami statutowymi, odbywając regularne zebrania sprawozdawczo-wyborcze. W 2026 roku nastąpiła zmiana w zarządzie – funkcję prezesa objął Paweł Pawłowicz, kontynuując linię programową wyznaczoną przez wcześniejsze władze. Działalność Stowarzyszenia im. Andrzeja Szwalbego „Dziedzictwo”, choć zakorzeniona w refleksji historycznej i badawczej, w sposób wyraźny ewoluuje w kierunku działań o charakterze artystycznym i muzycznym, ukierunkowanych na ożywianie życia kulturalnego regionu. Punktem wyjścia pozostaje myśl i praktyka samego patrona – organizatora, który traktował muzykę nie jako zamknięty obszar instytucjonalny, lecz jako żywy organizm współtworzący tożsamość miasta.
Coraz wyraźniej widoczny jest także kierunek działań partnerskich, który może stać się fundamentem dla przyszłych przedsięwzięć festiwalowych. Projekt „Szlak Kulturowy Trzech Pałaców”, integrujący samorządy i instytucje wokół dziedzictwa zespołów pałacowo-parkowych regionu, tworzy naturalną przestrzeń dla rozwoju cyklicznych wydarzeń artystycznych – koncertów, przeglądów, festiwali tematycznych czy rezydencji twórczych. Angażując się w integrację środowiska akademickiego z życiem społeczno-gospodarczym regionu, w 2026 roku stowarzyszenie i Wyższa Szkoła Gospodarki w Bydgoszczy podpisały porozumienie o współpracy na rzecz rozwoju regionu kujawsko-pomorskiego, biorąc za cel krzewienie dziedzictwa Andrzeja Szwalbego, wzmacnianie regionalizmu oraz animację życia kulturalnego i społecznego.
Stowarzyszenie, poprzez swoją aktywność w środowisku miejskim – obecność podczas uroczystości, współpracę z bibliotekami, instytucjami kultury i środowiskiem akademickim – konsekwentnie buduje sieć relacji, która sprzyja organizacji wydarzeń o charakterze artystycznym. Tworzy platformę współpracy pomiędzy badaczami, samorządowcami, animatorami kultury i muzykami. To właśnie ta sieciowość oraz regionalny wymiar działań stanowią potencjał do rozwijania formuły festiwalowej i budowania trwałego kalendarza wydarzeń muzycznych.
W efekcie działalność stowarzyszenia zmierza w kierunku modelu, w którym pamięć o Andrzeju Szwalbem nie jest jedynie przedmiotem badań, lecz inspiracją do kreowania współczesnego życia muzycznego regionu. Integracja refleksji naukowej, dziedzictwa architektonicznego oraz praktyki artystycznej otwiera możliwość tworzenia wydarzeń o wysokim poziomie merytorycznym i artystycznym – takich, które mogą stać się rozpoznawalnym elementem pejzażu kulturalnego Bydgoszczy, Kujaw i Pałuk. Urzeczywistnieniem tych działań jest organizowany przez stowarzyszenie od 2026 roku Bydgoski Festiwal Dźwięku.